Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerindeki mutlak kontrolünü sağlayan ve uluslararası denge açısından stratejik öneme sahip bir anlaşmadır. 20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö kentinde imzalanan sözleşme, 29 Kasım 1936 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye, bu sözleşme sayesinde hem barış hem de savaş zamanında boğazlardaki geçişleri düzenleyebilme yetkisine sahip olurken, özellikle Karadeniz’in güvenliği açısından kritik bir denge unsuru haline gelmiştir. İsthaberler’in haberine göre, Montrö Sözleşmesi, sadece Türkiye için değil, aynı zamanda Karadeniz’e kıyısı olan Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan gibi ülkeler için de büyük önem taşımaktadır. NATO ve Batılı ülkeler açısından ise, Karadeniz’e askeri erişimin kısıtlanması anlamına geldiği için, Montrö uluslararası siyasetin merkezindeki belgelerden biri olmayı sürdürmektedir.
Montrö Sözleşmesi nedir, ne zaman imzalandı?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 1936 yılında Türkiye, İngiltere, Fransa, Japonya, Sovyetler Birliği (bugünkü Rusya), Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya ve Avustralya tarafından imzalanmıştır. Türkiye, bu sözleşme ile Boğazlar üzerindeki egemenliğini uluslararası hukuka dayandırmış ve daha önceki Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nden kalan sınırlamaları ortadan kaldırmıştır. Montrö Sözleşmesi Türkiye’ye ne haklar veriyor?
Sözleşme, dört temel hak ile Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki kontrolünü güçlendirir: Savaş zamanı kapatma yetkisi: Türkiye, savaş halinde ise ya da savaş tehdidi altındaysa, savaş gemilerine boğazları kapatma hakkına sahiptir. Tarafsızlık ilkesine göre düzenleme: Türkiye savaşta taraf değilse bile, savaşan ülkelerin savaş gemilerine geçiş izni vermeme hakkını saklı tutar. Savaş gemilerine bildirim zorunluluğu: Karadeniz’e kıyısı olan ülkeler savaş gemisi geçişi için Türkiye’ye 8 gün, diğer ülkeler ise 15 gün önceden bildirim yapmak zorundadır. Savaş gemisi tonaj ve süre kısıtlamaları: Boğazlardan geçebilecek savaş gemilerinin sayısı, süresi ve tonajı sınırlıdır. Aynı anda en fazla 9 gemi geçebilir ve toplam tonaj 15.000 metrik tonu geçemez. Türkiye, Montrö Sözleşmesi’ni nasıl kullanabiliyor?
Türkiye, Montrö ile boğazların tek hakimi haline gelmiştir. Karadeniz’in askeri dengesi büyük ölçüde Türkiye’nin bu sözleşme üzerinden uyguladığı politikaya bağlıdır. Türkiye bu hakkı tarihte birkaç kez kullanmış, özellikle II. Dünya Savaşı döneminde boğazları savaş gemilerine kapatarak tarafsız kalmayı başarmıştır. Montrö Sözleşmesi’nin günümüzdeki önemi nedir?
Rusya-Ukrayna Savaşı ve Montrö’nün rolü
2022’de başlayan Rusya-Ukrayna savaşı, Montrö Sözleşmesi’nin güncelliğini ve gücünü bir kez daha gösterdi. Ukrayna, Türkiye’den Rus savaş gemilerine boğazların kapatılmasını talep etti. Türkiye, Montrö’deki hükümlere dayanarak savaşan taraflara savaş gemisi geçiş izni vermeyeceğini açıkladı. Ancak aynı sözleşme, Karadeniz’e kıyısı olan bir ülke olan Rusya’nın kendi limanlarına dönmesi için savaş gemilerinin geçişine engel olunamayacağını da belirtiyor. Bu detay, Türkiye'nin uygulamada denge politikası izlemesini zorunlu kılıyor. NATO ve Batılı ülkeler için Montrö ne anlama geliyor?
Montrö Sözleşmesi, NATO’ya üye ancak Karadeniz’e kıyısı olmayan ABD, İngiltere, Almanya gibi ülkelerin askeri erişimini sınırlayan bir yapıya sahiptir. Bu ülkeler, gemi geçişleri için Türkiye’den izin almak ve sözleşmedeki kısıtlamalara uymak zorundadır. Bu nedenle Türkiye, Montrö sayesinde NATO üyeliğine rağmen Batı’ya karşı bağımsız hareket edebilme alanı bulmakta ve aynı zamanda Rusya ile olan ilişkilerini dengeleme fırsatı yakalamaktadır. Montrö Sözleşmesi iptal edilebilir mi?
Hayır. Montrö Sözleşmesi, Türkiye’nin tek taraflı kararıyla feshedilemez. Sözleşmenin iptali veya değiştirilmesi için tüm imzacı ülkelerin onayı gereklidir. Dolayısıyla Türkiye, bu sözleşmeden vazgeçmek istese bile, bu kararı tek başına uygulamaya koyamaz. Bu durum, sözleşmenin kalıcılığını ve istikrar sağlayıcı niteliğini pekiştirir. Türkiye Montrö yetkilerini daha önce nasıl kullandı?
II. Dünya Savaşı (1939-1945): Türkiye, savaş süresince boğazları savaşan devletlerin gemilerine kapattı. Bu sayede hem tarafsız kaldı hem de boğazların savaş alanına dönüşmesini engelledi. Soğuk Savaş Dönemi: NATO üyesi olmasına rağmen Türkiye, Montrö’nün çizdiği sınırlar dışına çıkmayarak Sovyetler Birliği ile doğrudan kriz yaşamaktan kaçındı. Rusya-Ukrayna Gerilimi (2022): Türkiye, tarafsızlık politikası ve Montrö yetkilerini dengeleyerek boğazlardan geçişi sınırladı, ancak kıyı devletlere dönüş izni verdi. Montrö Sözleşmesi'nin imzacı ülkeleri kimlerdir?
Türkiye İngiltere Fransa Japonya Sovyetler Birliği (şimdi Rusya) Yunanistan Bulgaristan Romanya Yugoslavya Avustralya Montrö Boğazlar Sözleşmesi hangi maddeleri içerir?
Sözleşme toplamda 29 madde, 4 ek protokol ve bir final senedi içerir. Temel maddeler, boğazlardan geçiş kuralları, savaş gemilerinin tonajı, süre sınırı, bildirim zorunluluğu ve savaş durumunda uygulanacak kuralları düzenler. Montrö Boğazlar Sözleşmesi neden bu kadar stratejik?
Karadeniz'e giriş çıkış tamamen Türkiye’nin kontrolünde Savaş durumunda tüm geçişler Türkiye’nin insiyatifinde Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelerin varlığı sınırlı NATO ve Rusya dengesinde Türkiye’nin rolü belirleyici Barış zamanında bile Türkiye kontrol yetkisine sahip Sıkça Sorulan Sorular
Montrö Sözleşmesi hangi tarihte imzalandı? 20 Temmuz 1936’da İsviçre’nin Montrö kentinde imzalandı. Türkiye bu sözleşmeyle hangi yetkilere sahip oldu? Boğazlardan geçişleri barışta sınırlama, savaşta ise tamamen kapatma yetkisi kazandı. Montrö hangi ülkeler tarafından imzalandı? Türkiye, İngiltere, Fransa, Japonya, Sovyetler Birliği, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya, Yugoslavya, Avustralya. Boğazlardan savaş gemisi geçişi nasıl yapılır? Karadeniz’e kıyısı olan ülkeler 8 gün, olmayanlar 15 gün önceden bildirim yapar. Tonaj ve süre sınırına uymak zorundadır. Türkiye Montrö’yü iptal edebilir mi? Hayır, tüm taraf ülkelerin onayı olmadan iptali veya değiştirilmesi mümkün değildir.
